Op 9 april is het 81 jaar geleden dat de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer door de nazi’s vermoord. Vorig jaar verscheen een film over zijn leven. Deze biopic werd sterk bekritiseerd, is dat terecht?
Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was predikant en theoloog. Hij keerde zich vanaf de jaren dertig openlijk tegen de opkomst van het nationaal-socialisme – ook in de kerk – en tegen de Jodenvervolging en het wijd verbreide antisemitisme. Hij verkeerde in de kringen van hooggeplaatste Duitsers die een staatsgreep tegen Hitler voorbereidden.
Bonhoeffers leven
De film ‘Bonhoeffer. Pastor, Spy, Assasin’ loopt met zevenmijlslaarzen door zijn leven. Dat heeft iets willekeurigs maar is onvermijdelijk als je in ruim twee uur zijn verhaal wilt vertellen. Opgegroeid in een bevoorrecht milieu gaat Bonhoeffer tegen de zin van zijn vader theologie studeren. In de VS verruimt hij zijn horizon. Hij maakt kennis met de cultuur en het geloof van de Afro-Amerikaanse gemeenschap. De gospels, de directheid van een persoonlijk geloof en de focus op Jezus doen hem veel. Geconfronteerd met racisme weet Bonhoeffer: als er lijden is, is het evangelie een kracht vol verzet.
In Harlem, in een bar met de veelzeggende naam Smalls Paradise Club, leert hij de jazz-muziek kennen. Het is vast ontsproten aan de verbeeldingskracht van de regisseur maar wel een mooie scène: de muzikanten nodigen Bonhoeffer uit achter de piano plaats te nemen. Hij speelt Bach, niet onverdienstelijk. Dan zet de saxofonist in met jazz-improvisaties. Het hele café swingt en Bonhoeffer gaat helemaal los op de toetsen.
Als hij terugkeert naar Duitsland constateert hij ontzet dat de
Duitse kerk het geloof in Christus ingeruild heeft voor dat in de
Führer. De breuk is onvermijdelijk. Met anderen richt hij de Belijdende
Kerk op, met een eigen predikantenopleiding die Bonhoeffer gaat leiden.
Maar de repressie wordt steeds sterker en Bonhoeffer steeds beslister in
zijn verzet.
In april 1943 werd hij gearresteerd en in april 1945 opgehangen in het kamp Flossenburg.
Misbruik van Bonhoeffers erfenis
Het is natuurlijk een gotspe dat de verzetstheoloog voor het karretje wordt gespannen van Donald Trumps Make America Great Again-campagne. En het is verbijsterend dat radicaal-evangelische christenen Bonhoeffer misbruiken om hun antidemocratische en racistische ideeën te verdedigen. Terecht hebben familieleden van Bonhoeffer een verklaring gepubliceerd tegen het misbruik van Bonhoeffers erfenis.
De filmposter is een miskleun: Bonhoeffer met een pistool in zijn hand. Bonhoeffer speelde een kleine rol in het diplomatieke verzet tegen Hitler. Heel moedig, maar hij was niet direct betrokken bij de overigens mislukte aanslagen. Het is waarschijnlijk dat hij wist dat en wanneer ze zouden plaatsvinden. De publiciteit rond de film ronkt van sensatiezucht (de ‘niet-eerder vertelde’ en ‘ware’ geschiedenis van Bonhoeffer). Goed voor de verkoop maar niet waarheidsgetrouw. Dat maakt zijn verzet niet minder moedig. Hij moest die met zijn leven bekopen.
Er is dus veel af te dingen op de film. Toch zag ik ook veel dat me raakt en inspireert. Wat kunnen we van Bonhoeffer leren in deze tijd die steeds meer lijkt op die toen het nationaalsocialisme opkwam?
Bonhoeffer vond dat we in de kerk niet moeten praten over Christus en het evangelie, maar zelf vindplaats van Christus in de wereld moeten zijn. Genade en vergeving kunnen niet zonder navolging (zo heet Bonhoeffers bekendste boek). En dat vraagt om sociaal engagement.
Er zitten veel aangrijpende scènes in de film. Het meest werd ik geraakt door het avondmaal dat Bonhoeffer met zijn medegevangenen viert vlak voor zijn executie. Als de Duitse officier ook aansluit, is dat voor de anderen ondenkbaar. Maar Bonhoeffer nodigt hem uit: “Het is niet onze tafel maar die van de Heer.”
Weerbaarheid oefenen
De film eindigt jammer genoeg wat zoetsappig met een lied van de populaire zangeres Lauren Daigle. Het ligt lekker in het gehoor, maar de geruststelling die eruit klinkt is me te glad. Met een cantate van Bach, bijvoorbeeld ‘Gottes zeit is die rechte Zeit’ had het meer geschuurd. Daarom is het goed gekozen dat Bonhoeffer de woorden van de zaligsprekingen in de mond worden gelegd als hij wordt opgehangen. “Gezegend zijn zij die vervolgd worden …”
Ik vraag me de laatste tijd steeds vaker af hoe mijn burgerlijke ongehoorzaamheid eruit zal zien. Weerbaarheid oefenen, dat hebben we nodig in deze tijd. En daar kan deze film toe inspireren.
Bonhoeffer, Pastor, Spy, Assasin, regie Todd Komarnicki.
Te zien op Pathé Thuis en op 29 maart 2026 in De Inham, Hamseweg 40. Aanvang 19 uur met nagesprek.
Reacties